Semizlik sabablari: nega semiramiz

Semizlik sabablari haqida koʻp gap yuradi: gormon, gen, stress, «moddalar almashinuvim sekin». Qisqa javob esa oddiy. Tanaga sarflaganidan koʻproq quvvat kirsa, ortigʻi yogʻ boʻlib yigʻiladi. Bugun bunga eng katta turtki — har qadamda turgan arzon, mazali va kaloriyasi koʻp ovqat. Gen, gormon, uyqu va stress esa shu muvozanatni buzishga turtki beradi.

Bir odam «Suv ichsam ham semiraman» deydi. Boshqasi «Bizning oilada hamma toʻla, gen-da» deydi. Uchinchisi gormonni ayblaydi. Qaysi biri haq? Hammasida ozgina haqiqat bor, lekin hammasi ham sabab emas. Hozir oddiy qilib tushuntiraman.

Semizlik sabablari: omil va sabab farqi

Avval ikki soʻzni ajratib olaylik: omil va sabab. Qoʻlingizda gugurt bor. Bu hali uyingiz yonib ketdi degani emas. Uy faqat olov tekkanda yonadi. Gugurt — omil, olov — sabab.

Vaznda ham shunday. Gormon, gen, stress — gugurtga oʻxshaydi. Ular ishtahani oshirishi yoki sarfni kamaytirishi mumkin. Yogʻni esa ortiqcha quvvat yigʻadi. Gormon havodan quvvat olib, tanangizga yogʻ qilib yopishtira olmaydi.

Unda nega bugun semirish shuncha koʻpaydi?

Ortiqcha vazn sabablari: nega bugun koʻproq semiramiz?

Odam tanasi ming yillar davomida ochlikka moslashgan. Ovqat topilganda koʻproq yegan. Ortigʻini «qora kunlar uchun» yogʻ qilib saqlagan. Bugun esa shirinlik, chips, shirin gazli ichimlik va oq non har burchakda turibdi. Arzon, mazali va tayyor. Tana esa eski odati bilan zaxira yigʻishda davom etadi.

Buning uchun katta ortiqcha shart emas. Kanada shifokorlari qoʻllanmasida yozilishicha, sarfdan 1 foizdan kam ortiqcha yeyish ham yillar oʻtib vaznni oshiradi. Kuniga 2 000 kilokaloriya sarflaydigan odamda bu — 20 kilokaloriya. Bu taxminan bir choy qoshiq shakar. Har toʻy, hayit va mehmondorchilikdan ozgina ortib qolsa, kilogrammlar shunday yigʻiladi.

Olimlar 69 davlatda ikki narsani solishtirishgan. Birinchisi — bir kishiga qancha ovqat quvvati toʻgʻri keladi. Ikkinchisi — odamlarning oʻrtacha vazni. 56 davlatda ovqat koʻpaygan sari vazn ham ortgan. Olimlarning xulosasi: vazn ortishini tushuntirishga ovqat koʻpaygani yetadi.

Demak, muammo irodada emas. Atrofimizdagi ovqat oʻzgargan. Kanada qoʻllanmasi semizlikni surunkali kasallik deb ataydi. Shu qoʻllanma «kamroq ye, koʻproq yur» degan maslahatni juda sodda deydi. Muhimi — sizni koʻp yeyishga nima undayotganini topish.

Semirish sabablari: gen va gormon

Gen. «Ovqat hammaning oldida-ku, nega hamma semirmaydi?» deyishadi. Bu savol boshqa bir savolga oʻxshaydi: «Nega hamma chekuvchi oʻpka saratoniga chalinmaydi?» Hamma chekuvchi ham kasal boʻlmaydi. Lekin kasallikka sabab baribir sigaret. Semizlikda ham sabab — ortiqcha ovqat. Gen esa kim qanchalik tez semirishini belgilaydi.

Buni egizaklar ustidagi bir tadqiqot yaxshi koʻrsatadi. Kanadada 12 juft egizak yigit 100 kun davomida ortiqcha ovqatlangan. Haftasiga 6 kun, har kuni 1 000 kilokaloriya ortiqcha yeyishgan. Hammasi semirgan. Lekin kimdir 4 kilo, kimdir 13 kilo qoʻshgan. Eng qizigʻi: har bir juft egizak bir-biriga oʻxshab semirgan. Yaʼni semirtirgan narsa — ortiqcha ovqat. Qanchalik semirishni esa gen belgilagan.

Gormon. Kanada qoʻllanmasida yozilishicha, semizlikning 1 foizidan kamiga gormon kasalligi sabab boʻladi. Yaʼni semizligi bor yuz kishidan bittasiga ham toʻgʻri kelmaydi. Bunday kasalliklarga qalqonsimon bezning sust ishlashi va Kushing kasalligi kiradi. Insulin, kortizol kabi gormonlar ishtahani oʻzgartirishi mumkin. Yogʻ qayerga yigʻilishini ham. Lekin yogʻni yoʻqdan yaratmaydi.

Uyqu, stress va dorilar

Uyqu. Kechasi bola yigʻlab, uxlolmay chiqdingiz. Ertasi kuni qoʻlingiz tinmay non va shirinlikka choʻziladi. Kam uxlagan kuni odam koʻproq yeydi, lekin koʻproq sarflamaydi. Tadqiqotlarda bu ortiqcha kuniga oʻrtacha 385 kilokaloriya chiqqan. Bu — taxminan toʻrt-besh tilim non.

Stress va charchoq. Ertalab «Bugun ozgina yeyman» deysiz. Kechqurun esa charchab kelasiz va dasturxondan turolmaysiz. Kanada qoʻllanmasida yozilishicha, oʻzini tiyish kun oxirida susayadi — stress va charchoq yigʻilganda. Shuning uchun koʻp yeyish koʻpincha kechqurun boʻladi.

Dorilar. Baʼzi dorilar ishtahani yoki vaznni oshirishi mumkin. Masalan, tushkunlikka qarshi ayrim dorilar (antidepressantlar), insulin, gormon dorilar. Lekin dorini oʻzingiz toʻxtatmang. Shifokoringiz bilan gaplashing: kerak boʻlsa, u boshqa dori tanlaydi.

Qachon shifokorga borish kerak?

• Bir-ikki oy ichida sababsiz tez semirsangiz yoki badaningiz shishsa.
• Doim charchasangiz, sovqotsangiz, hayzingiz buzilsa. Qalqonsimon bezni tekshirish kerakmi — shifokor hal qiladi.
• Yangi dori boshlagach, vazningiz tez osha boshlasa.
• Ovqat ustidan nazoratni yoʻqotib, koʻp yeb, keyin oʻzingizni ayblasangiz. Bu — davolanadigan holat.

Nima qilish kerak

1. Aybni emas, sababni izlang. Bir hafta yozib boring: qachon, qayerda va nima uchun koʻp yedingiz. Charchaganda, kechqurun, mehmonda. Nega: omilni bilsangiz, unga qarshi reja tuzasiz.
2. Uyingizdagi muhitni oʻzgartiring. Konfet vazasini shkafga oling. Shirinlik va chipsni koʻz oldidan olib, meva va suvni koʻrinadigan joyga qoʻying. Nega: koʻrinib turgan yegulik qoʻlga tez keladi.
3. Uyquni tartibga soling. Har kuni bir vaqtda yotib, bir vaqtda turing. Nega: uyqu yetishmasa, ertasiga koʻproq yeysiz.
4. Kechqurunga oldindan reja tuzing. Kunduzi ovqatni tashlamang, kechki ovqatni oʻz vaqtida yeng. Nega: kun oxirida oʻzni tiyish qiyinlashadi.
5. Dori ichsangiz, shifokoringizdan soʻrang. Nega: dori vaznni oshirsa, u boshqasini topishi mumkin.

Sababni topish — yarim ish. Qiyini — charchab kelgan kechqurun nima qilishni bilish. Formula ilovasidagi qisqa video va audio darslar aynan shu haqda. Vazn nega ortadi, kam uyqu ishtahani nima qiladi, ochlikni charchoqdan qanday ajratasiz — shularni bilib olasiz. Har darsdan keyin bitta kichik topshiriq bor, uni oʻz kuningizda sinab koʻrasiz. Sababini tushunib, ozish va qayta semirmaslikni oʻrganmoqchi boʻlsangiz, App Store yoki Google Playʼdan «Formula — ozish ilovasi»ni yuklab oling.

Savolingiz boʻlsa — Telegramʼdagi yordam botiga yozing

Doktor Feruz YigitaliyevFormula ilovasi muallifi

TashMIʼda 10 yil oʻqigan: 6 yil asosiy taʼlim va 2 ta ordinatura. 2021-yildan semizlik va ozish bilan shugʻullanadi. Shu tajriba asosida Doktor Feruz metodi va Formula ilovasi yaratildi.

Doktor Feruz yoʻli

Manbalar

1. Wharton S. va hamk. Obesity in adults: a clinical practice guideline (Obesity Canada). CMAJ, 2020. doi.org/10.1503/cmaj.191707
2. Vandevijvere S. va hamk. Increased food energy supply as a major driver of the obesity epidemic: a global analysis. Bulletin of the World Health Organization, 2015. doi.org/10.2471/BLT.14.150565
3. Bouchard C. va hamk. The response to long-term overfeeding in identical twins. New England Journal of Medicine, 1990. doi.org/10.1056/NEJM199005243222101
4. Al Khatib HK va hamk. The effects of partial sleep deprivation on energy balance: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Clinical Nutrition, 2017. doi.org/10.1038/ejcn.2016.201
5. Greger M. How Not to Diet. Flatiron Books, 2019.
6. Doktor Feruz. «Ortiqcha vazn va semirish», Telegram, 2026. t.me/taomlanish_ilmi/3836