Semizlik asoratlari: qaysi kasalliklarga olib keladi

Semizlik asoratlari koʻpincha jim boshlanadi. Qand, qon bosimi va jigar yillab bezovta qilmasligi mumkin. Ortiqcha yogʻ, ayniqsa qorin ichidagisi, koʻp kasallik xavfini oshiradi. Bular — 2-tip diabet, baland bosim, jigar yogʻlanishi, yurak va boʻgʻim kasalliklari, baʼzi saraton turlari. Yaxshi xabar ham bor: vaznning kichik qismini tashlash ham foyda beradi.

Siz oʻzingizni yaxshi his qilasiz. Ishga borasiz, toʻylarga yurasiz, hech qayeringiz ogʻrimaydi. Bir kuni boshqa ish bilan qon topshirasiz — qandingiz baland chiqadi. «Hech narsa sezmagandim-ku», deysiz. Asoratlar koʻpincha shunday keladi. Nega? Hozir oddiy qilib tushuntiraman.

Semizlik asoratlari qayerdan boshlanadi?

Teri ostidagi yogʻ — tananing «qora kunlar uchun» zaxira ombori. Lekin omborning ham sigʻimi bor. Uyda ombor toʻlsa, sigʻmagan qoplar yoʻlakka, oshxonaga chiqadi. Yogʻ ham shunday: teri osti toʻlsa, ortigʻi qorin ichiga, jigarga, mushaklarga yigʻila boshlaydi.

Qorin ichidagi yogʻ jim turmaydi. U yalligʻlanish chaqiradigan moddalar chiqaradi. Shundan insulin — qondagi qandni hujayralarga kiritadigan gormon — yomonroq ishlaydi. Jigar yogʻlanadi, tomirlar zararlanadi. Bir kasallik ikkinchisiga yoʻl ochadi.

Xoʻsh, bu qaysi aʼzolarga tegadi?

Semizlik oqibatlari: qaysi aʼzolarga tegadi

• Qand. 2-tip diabet vazn bilan eng kuchli bogʻlangan kasallik. Qorin va jigardagi yogʻ insulinning ishini qiyinlashtiradi.
• Qon bosimi. Ortiqcha vazn bosimni koʻtaradigan omillardan biri. Baland bosim koʻpincha sezilmaydi — uni faqat oʻlchab bilasiz.
• Jigar. Dunyoda har uch kattadan birining jigarini yogʻ bosgan. Bu odatda belgisiz kechadi va UZIda tasodifan topiladi. Yillar oʻtib jigarda yalligʻlanish, chandiq va hatto sirroz boshlanishi mumkin. Sirroz — jigar chandiqdan qotib qolishi.
• Yurak va tomirlar. Bosim, qand va xolesterin birga oshsa, yurak xuruji va insult xavfi ortadi.
• Boʻgʻim. Ortiqcha vazn har qadamda tizzaga qoʻshimcha yuk boʻladi. Tizza artrozi, yaʼni tizza togʻayining yeyilishi xavfi oshadi.
• Nafas. Kechasi kuchli xurrak va nafas toʻxtab qolishi ortiqcha vaznda koʻproq uchraydi.
• Saraton. Xalqaro saraton tadqiqotlari agentligi olimlari mingdan ortiq tadqiqotni koʻrib chiqqan. Ularning xulosasi: ortiqcha yogʻ 13 turdagi saraton xavfini oshiradi. Ular orasida bachadon, yoʻgʻon ichak, jigar, buyrak va klimaksdan keyingi koʻkrak saratoni bor.
• Kayfiyat. Ortiqcha vazn bilan stress, uyat va tushkunlik koʻpincha birga yuradi.

Lekin xavf — bu ehtimol, hukm emas. Ortiqcha vazni bor koʻp odamda bu kasalliklar boʻlmaydi. Faqat ularning ehtimoli yuqoriroq.

Ortiqcha vazn zarari: ozish nima beradi?

Endi yaxshi xabar. Eng xavfli yogʻ eng oson ketadi. Olimlar 61 ta tadqiqotni birga koʻrib chiqishgan. Odam biroz ozganda qorin ichidagi yogʻ teri ostidagidan tezroq kamaygan. Shuning uchun foyda birinchi kilolardan boshlanadi.

Amerika shifokorlari qoʻllanmasida yozilishicha, vaznning 3–5 foizini tashlash qandni va qondagi yogʻlarni yaxshilaydi. 2-tip diabet xavfi ham kamayadi. 90 kilolik odam uchun bu taxminan 3–4,5 kilo. Koʻproq ozsangiz, qon bosimi va xolesterin ham yaxshilanadi. Baʼzi dorilarga ehtiyoj kamayadi.

Harakatning ham oʻz foydasi bor. Kanada shifokorlari qoʻllanmasida yozilishicha, muntazam harakat qorin ichidagi va jigardagi yogʻni kamaytiradi. Tarozi deyarli joyida tursa ham shunday boʻladi.

Qachon shifokorga borish kerak?

• Kuchli chanqoq, tez-tez siyish, sekin bitadigan yara boʻlsa. Bu qand belgisi boʻlishi mumkin.
• Koʻkrakda siquvchi ogʻriq qoʻl, boʻyin yoki jagʻga tarqalsa — kutmang, 103 yoki 112 ga qoʻngʻiroq qiling.
• Kechasi kuchli xurrak va nafas toʻxtashi, kunduzi uyquchanlik boʻlsa.
• UZIda «jigar yogʻlangan» deyishgan boʻlsa. Kuzatuvni shifokor bilan kelishing.
• Kasallik topilsa, uni davolash ozishni kutmaydi. Bosim yoki qand dorisi ichsangiz, ozganingiz sari dozani faqat shifokor oʻzgartiradi.

Nima qilish kerak

1. Bosimingizni oʻlchating. Nega: baland bosim koʻpincha hech qanday belgi bermaydi.
2. Qand va xolesterin tahlilini topshiring. Och qoringa qand yoki uch oylik oʻrtacha qand (HbA1c), yana xolesterin. Nega: asoratlarning ilk belgisi koʻpincha shu tahlillarda koʻrinadi.
3. Belingizni oʻlchang. Nega: bel boʻyingizning yarmidan katta boʻlsa, qorin ichidagi yogʻ xavfni oshira boshlagan. Tarozi buni koʻrsatmaydi.
4. Kichik maqsad qoʻying — vazningizning 5 foizi. Nega: foyda aynan shundan boshlanadi.
5. Har kuni yuring. Nega: muntazam harakat vazn tushmasa ham qand, bosim va xolesterinni yaxshilaydi.

Tahlilni bir kun topshirasiz, ozish esa har kuni dasturxonda boʻladi — toʻyda, mehmonda, kechki choyda. Formula ilovasi kasallikni davolamaydi va shifokorning oʻrnini bosmaydi. Ilova boshida salomatligingiz haqida soʻraydi. Diabet, surunkali kasallik yoki doimiy dori boʻlsa, rejani shifokoringiz bilan kelishganingizni tasdiqlashni soʻraydi. Keyin qisqa darslar va ulardan keyingi kichik topshiriqlar bilan ovqatlanishingizni asta-sekin oʻzgartirasiz. Ozish va qayta semirmaslikni shifokoringiz bilan kelishib oʻrganmoqchi boʻlsangiz, App Store yoki Google Playʼdan «Formula — ozish ilovasi»ni yuklab oling.

Savolingiz boʻlsa — Telegramʼdagi yordam botiga yozing

Doktor Feruz YigitaliyevFormula ilovasi muallifi

TashMIʼda 10 yil oʻqigan: 6 yil asosiy taʼlim va 2 ta ordinatura. 2021-yildan semizlik va ozish bilan shugʻullanadi. Shu tajriba asosida Doktor Feruz metodi va Formula ilovasi yaratildi.

Doktor Feruz yoʻli

Manbalar

1. NICE. Overweight and obesity management (NG246), 2025. nice.org.uk/guidance/ng246
2. Wharton S. va hamk. Obesity in adults: a clinical practice guideline (Obesity Canada). CMAJ, 2020. doi.org/10.1503/cmaj.191707
3. Jensen MD va hamk. 2013 AHA/ACC/TOS Guideline for the Management of Overweight and Obesity in Adults. Circulation, 2014. doi.org/10.1161/01.cir.0000437739.71477.ee
4. Chaston TB, Dixon JB. Factors associated with percent change in visceral versus subcutaneous abdominal fat during weight loss: findings from a systematic review. International Journal of Obesity, 2008. doi.org/10.1038/sj.ijo.0803761
5. Younossi ZM va hamk. The global epidemiology of nonalcoholic fatty liver disease (NAFLD) and nonalcoholic steatohepatitis (NASH): a systematic review. Hepatology, 2023. doi.org/10.1097/HEP.0000000000000004
6. Lauby-Secretan B. va hamk. Body fatness and cancer — viewpoint of the IARC Working Group. New England Journal of Medicine, 2016. doi.org/10.1056/NEJMsr1606602