Gormon va ozish: gormonlar vaznga qanday taʼsir qiladi

Gormon va ozish haqida eng koʻp eshitiladigan gap: «Gormonim buzilgan, shuning uchun ozolmayman». Gormonlar ishtahani, quvvat sarfini va yogʻ qayerga yigʻilishini oʻzgartiradi. Lekin yogʻni yoʻqdan yaratmaydi. Gormon kasalligi boʻlsa, uni shifokor davolaydi. Ozish esa baribir ovqat va harakat orqali boradi.

Ozolmayotgan odamga birinchi beriladigan maslahat: «Gormonlaringizni tekshirtiring». Siz bir dasta tahlil topshirasiz, javobini kutasiz. Lekin gormonlar rostdan nima qiladi? Qachon ular aybdor, qachon emas? Hozir oddiy qilib tushuntiraman.

Ozishda gormonlar qanday ishlaydi?

Yogʻ hujayralari leptin degan gormon chiqaradi. Yogʻ qancha koʻp boʻlsa, leptin ham shuncha koʻp. Miya leptinga qarab zaxirani «oʻlchaydi» va ishtahani sozlaydi.

Bu uydagi isitish qozonining termostatiga oʻxshaydi. Uy sovisa, qozon yonadi. Isib ketsa, oʻchadi. Miya ham leptinga qarab ishtahani shunday yoqib-oʻchirib turadi.

Semizligi bor odamda leptin koʻp, lekin miya uni yaxshi sezmaydi. Bu 2-tip diabetga oʻxshaydi: u yerda ham insulin yetarli, lekin hujayra unga yaxshi javob bermaydi.

Siz ozganingizda esa termostat qarshilik qiladi. Leptin va boshqa toʻqlik gormonlari kamayadi. Ochlik gormoni grelin esa koʻpayadi. Ishtaha oshadi — dasturxondagi hamma narsa sizni chaqirib turgandek boʻladi. Bir tadqiqotda odamlar ozgandan keyin bir yil oʻtib ham bu oʻzgarishlar saqlangan. Shuning uchun ozgan vaznni saqlash alohida mehnat talab qiladi. Bu iroda zaifligi emas — tananing tabiiy javobi.

Gormon kasalliklari esa semizlikka kam sabab boʻladi. Kanada shifokorlari qoʻllanmasiga koʻra, bu 1 foizdan kam holatda uchraydi. Yaʼni semizligi bor yuz kishidan bittasiga ham toʻgʻri kelmaydi. Bunday kasalliklarga qalqonsimon bezning sust ishlashi va Kushing kasalligi kiradi.

Qalqonsimon bez va vazn

Qalqonsimon bez gormoni kam boʻlsa, vazn biroz ortishi mumkin. Buni gipotireoz deyishadi. Lekin bunda koʻpincha yogʻ emas, tanada suv ushlanib qoladi.

Daniyada gipotireozi yangi aniqlangan 12 kishi bir yil davolangan. Ular oʻrtacha 4 kilo ozgan. Yogʻ esa deyarli oʻzgarmagan — ketgani asosan suv boʻlgan.

Demak, dori bezning ishini joyiga qoʻyadi. Yogʻni esa ovqat va harakat ketkazadi. Gipotireozni endokrinolog davolaydi, ozish esa boshqalardagidek yoʻldan boradi.

Insulin va kortizol

Insulin qondagi shakarni hujayraga kiritadi. Ortigʻini esa yogʻ qilib saqlaydi. Qorin va jigarda yogʻ koʻpaysa, hujayra insulinni yomon seza boshlaydi. Buni insulin rezistentligi deyishadi. Ozganingiz sari insulin yana yaxshiroq ishlay boshlaydi.

Kortizol — stress gormoni. Kushing kasalligida kortizol juda koʻpayadi. Yuz yumaloqlashadi, yogʻ koʻproq qorin va boʻyin atrofiga yigʻiladi. Kortizolga oʻxshash gormon dorilar ham vaznni oshirishi mumkin. Bunday dorini oʻzingiz toʻxtatmang. Vazn ortsa, shifokorga ayting va dasturxonni oldindan rejalang.

Kundalik stress va charchoq esa koʻpchilikni kechqurun koʻp yeyishga undaydi. Ishda kun ogʻir oʻtdi — kechqurun qoʻl oʻzi shirinlikka choʻziladi.

Tuxumdon polikistozi va ozish

Tuxumdon polikistozi — ayollarda koʻp uchraydigan gormon holati. Xalqaro qoʻllanmada yozilishicha, u dunyoda har 10 ayoldan biriga yaqinida bor. Asosiy belgilari:

• hayz kechikadi yoki oralari uzoq boʻladi;
• yuz va tanada tuk koʻpayadi, soch toʻkiladi yoki husnbuzar chiqadi;
• boʻyin yoki qoʻltiqda qorongʻi dogʻlar paydo boʻladi;
• vazn osonroq ortadi.

Bu belgilar boshqa sabablardan ham boʻlishi mumkin. Shuning uchun ular tashxis emas — tekshiruvga borish uchun sabab.

Bu holat insulin bilan chambarchas bogʻliq. Xalqaro qoʻllanmada yozilishicha, polikistozi bor ayollarda qand koʻtarilishi va 2-tip diabet xavfi yuqori. Ozgʻin ayollarda ham shunday. Shuning uchun tashxis qoʻyilganda qand ham tekshiriladi.

Davoning asosi — ovqat va harakat. Vazni yuqori ayollarda ozish sezilarli yaxshilanish beradi. Vazn tushmasa ham, sogʻlom turmush foydali. Tashxisni va dorini ginekolog yoki endokrinolog belgilaydi.

Qachon shifokorga borish kerak?

• Hayz notekis boʻlsa yoki uzoq kechiksa, yuz va tanada tuk koʻpaysa — ginekolog yoki endokrinologga boring.
• Doim charchasangiz, sovqotsangiz, hayzingiz buzilsa. Qalqonsimon bezni tekshirish kerakmi — shifokor hal qiladi.
• Bir-ikki oy ichida sababsiz tez semirsangiz, yuzingiz yumaloqlashib, badaningiz shishsa.
• Gormon dori ichayotganda vazningiz tez osha boshlasa. Dorini toʻxtatmang, shifokorga ayting.

Gormon va ozish: nima qilish kerak

1. Belgilarni yozib boring: hayz, charchoq, sovqotish, tuk, husnbuzar. Nega: shifokorga aniq maʼlumot berasiz.
2. Tahlilni oʻzingiz tanlamang. Shifokor sizni koʻrib, soʻrab, kerak boʻlsa tahlil yozadi. Nega: tahlil kasallikni topish uchun kerak, ozishga ruxsatnoma emas.
3. Davoni ham, odatni ham tashlamang. Nega: gormon kasalligi topilsa, dori ham, ovqat va harakat ham kerak. Biri ikkinchisining oʻrnini bosmaydi.
4. Kechqurunga reja tuzing. Kechki ovqatni oldindan rejalang, uyquga vaqt ajrating. Nega: charchoq va stress yigʻilgan kechqurun ishtaha kuchliroq boʻladi.
5. Natijani saqlashga tayyorlaning. Nega: ozgandan keyin ochlik gormonlari vaznni qaytarishga urinadi. Buni bilsangiz, foydali odatlaringizni tashlamaysiz.

Gormon kasalligini shifokor davolaydi. Ovqat va odat esa har kungi ishingiz — ayniqsa ozgandan keyin, termostat ishtahani qayta oshirganda. Formula ilovasida natijani saqlash birinchi kundan oʻrgatiladi: ozish uchun ham, qayta semirmaslik uchun ham. Taomlanish odatlari darslar bilan birga ochiladi, bir vaqtda bitta-ikkitasi ustida ishlaysiz. Ilova boshida salomatligingiz haqida soʻraydi. Diabet, surunkali kasallik yoki doimiy dori boʻlsa, rejani shifokoringiz bilan kelishganingizni tasdiqlashni soʻraydi. Ozish va qayta semirmaslikni shifokoringiz bilan kelishib oʻrganmoqchi boʻlsangiz, App Store yoki Google Playʼdan «Formula — ozish ilovasi»ni yuklab oling.

Savolingiz boʻlsa — Telegramʼdagi yordam botiga yozing

Video

Ozishda gormonlar qanchalik ahamiyatli ekanini shu videoda oddiy qilib tushuntirganman.

YouTube · Ozishda Gormonlarning Ahamiyati

Doktor Feruz YigitaliyevFormula ilovasi muallifi

TashMIʼda 10 yil oʻqigan: 6 yil asosiy taʼlim va 2 ta ordinatura. 2021-yildan semizlik va ozish bilan shugʻullanadi. Shu tajriba asosida Doktor Feruz metodi va Formula ilovasi yaratildi.

Doktor Feruz yoʻli

Manbalar

1. Wharton S. va hamk. Obesity in adults: a clinical practice guideline (Obesity Canada). CMAJ, 2020. doi.org/10.1503/cmaj.191707
2. Considine RV va hamk. Serum immunoreactive-leptin concentrations in normal-weight and obese humans. New England Journal of Medicine, 1996. doi.org/10.1056/NEJM199602013340503
3. Sumithran P. va hamk. Long-term persistence of hormonal adaptations to weight loss. New England Journal of Medicine, 2011. doi.org/10.1056/NEJMoa1105816
4. Karmisholt J. va hamk. Weight loss after therapy of hypothyroidism is mainly caused by excretion of excess body water associated with myxoedema. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 2011. doi.org/10.1210/jc.2010-1521
5. Teede HJ va hamk. Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. Human Reproduction, 2023. doi.org/10.1093/humrep/dead156
6. Doktor Feruz. «Ozishda gormonlarning ahamiyati», YouTube, 2024. youtu.be/9bLyDLLU89w