Bepushtlik sabablari va ortiqcha vazn: erkak va ayolda

Bepushtlik sabablari ayolda ham, erkakda ham boʻlishi mumkin. Baʼzan esa sabab umuman topilmaydi. Ortiqcha vazn — oʻzgartirsa boʻladigan narsalardan biri. U ayolda homiladorlikni kechiktirishi, erkakda urugʻ sifatini pasaytirishi mumkin. Bir yil urinib homiladorlik boʻlmasa, ikkalangiz ham shifokorga boring.

Toʻydan bir yil oʻtdi. Qarindoshlar har uchrashuvda soʻraydi: «Xushxabar qachon?» Koʻpincha savol ham, ayb ham kelinga qaratiladi. Lekin bu masalada ikki kishi bor. Sabab qayerda boʻlishi mumkin va vazn bunga qanday aralashadi? Hozir oddiy qilib tushuntiraman.

Bepushtlik nima?

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) bepushtlikni shunday tushuntiradi. Er-xotin 12 oy va undan koʻp muntazam, himoyasiz jinsiy hayot kechiradi. Lekin homiladorlik boʻlmaydi.

Farzand koʻrish yoshidagi har olti kishidan taxminan biri hayotida bunga duch keladi. Sabab erkakda ham, ayolda ham boʻlishi mumkin. Shuning uchun aybni faqat ayolga yuklash notoʻgʻri.

Nega aynan bir yil? Angliya shifokorlari qoʻllanmasiga (NICE) koʻra, 10 juftlikdan 8 tasidan koʻpi bir yil ichida homilador boʻladi. Buning sharti: ayol 40 yoshdan kichik, jinsiy hayot esa muntazam va himoyasiz.

Birinchi yili boʻlmaganlarning yarmiga yaqini ikkinchi yili homilador boʻladi.

Ayollarda bepushtlik sabablari

JSST ayoldagi asosiy sabablarni shunday sanaydi:

• tuxum yoʻllarining bekilishi, masalan davolanmagan jinsiy yoʻl infeksiyasidan keyin;
• bachadon kasalliklari, masalan endometrioz yoki mioma (bachadondagi tugun);
• tuxumdon kasalliklari, masalan tuxumdon polikistozi;
• gormon tizimidagi buzilishlar.

Yosh ham muhim: yosh oʻtgan sari ayolning farzand koʻrish imkoniyati pasayadi. Chekish ham uni kamaytiradi.

Vazn-chi? Tana vazn indeksi (TVI) — boʻy va vazndan chiqadigan raqam. Angliya qoʻllanmasiga koʻra, TVI 30 va undan yuqori boʻlsa, homiladorlik koʻpincha kechroq boʻladi. Tuxum yetilmayotgan boʻlsa, ozish homilador boʻlish imkoniyatini oshiradi.

Olimlar 40 ta tadqiqotni jamlab koʻrishgan. Kamroq yeb, koʻproq harakat qilgan ayollarda homiladorlik bir yarim barobardan koʻproq boʻlgan.

Endi tuxumdon polikistozi haqida. U farzand koʻrish yoshidagi ayollarning 10–13 foizida uchraydi. Bunda tuxum koʻpincha yetilmaydi, shuning uchun hayz notoʻgʻri keladi. Yuz va tanada tuk koʻpayishi ham uning belgisi boʻlishi mumkin.

Xalqaro qoʻllanma taskin beradi: bu holatda ham koʻpincha homilador boʻlish mumkin — oʻzi yoki davolash yordamida.

Bir ogohlantirish ham bor. Ozish operatsiyasidan keyin tuxum yetilishi tez tiklanib, kutilmagan homiladorlik boʻlishi mumkin. Shuning uchun qoʻllanma operatsiyadan keyin taxminan bir yil homiladorlikdan ishonchli himoyalanishni maslahat beradi.

Erkaklarda bepushtlik sabablari

JSST boʻyicha erkakda asosiy sabablar:

• urugʻ yoʻllarining bekilishi, masalan jarohat yoki infeksiyadan keyin;
• gormon buzilishlari — urugʻ hosil boʻlishini testosteron kabi gormonlar boshqaradi;
• moyaklar urugʻ ishlab chiqarmasligi, masalan moyak venalari kengayganda (varikotsele) yoki saraton davosidan keyin;
• urugʻ sifati va harakatining buzilishi.

Anabolik steroidlar ham urugʻ soni va shaklini buzishi mumkin. Bular — mushak oʻstirish uchun ishlatiladigan gormon dorilari.

Erkakda ham vazn muhim. Olimlar 21 ta tadqiqotni jamlab, 13 mingdan ortiq erkakning maʼlumotini koʻrishgan. Ortiqcha vazni yoki semizligi bor erkaklarda urugʻ hujayralari juda kam yoki umuman yoʻq boʻlishi koʻproq uchragan. Ogʻir semizlikda bu taxminan ikki baravar koʻp boʻlgan.

Lekin ozish urugʻni qanchalik tiklashini hali alohida oʻrganish kerak. Buni tadqiqot mualliflarining oʻzi yozgan.

Qachon shifokorga borish kerak?

• Bir yil muntazam, himoyasiz jinsiy hayotdan keyin homiladorlik boʻlmasa — ikkalangiz ham tekshiruvdan oʻting.
• Ayol 36 yosh yoki undan katta boʻlsa — bir yilni kutmang, darhol boring.
• Sabab oldindan maʼlum boʻlsa, masalan hayz kelmasa — bunda ham kutmang.
• Hayz notoʻgʻri kelsa, yuz va tanada tuk koʻpaysa — ginekolog yoki endokrinologga boring.
• Erkakda erektsiya yoki urugʻ chiqishi bilan bogʻliq muammo boʻlsa — urolog yoki androlog bilan gaplashing.

Homilador boʻlish va vazn: nima qilish kerak

1. Ovqat va harakatni birga oʻzgartiring. Nega: qoʻllanmaga koʻra, faqat «ozing» degan maslahat kamroq homiladorlik bergan. Ovqat va harakat boʻyicha guruh mashgʻulotlari esa — koʻproq.
2. Vaznni homiladorlikdan oldin kamaytiring. Nega: homiladorlik davrida ozish maqsadi qoʻyilmaydi — bu haqda shifokoringiz bilan gaplashing.
3. Chekishni tashlang, spirtli ichimlikdan saqlaning. Nega: chekish ayolda farzand koʻrish imkoniyatini kamaytiradi. Erkakda esa u urugʻ sifati pasayishi bilan bogʻliq. Koʻp ichish urugʻga zarar beradi. Homilador boʻlmoqchi boʻlgan ayol uchun eng xavfsizi — umuman ichmaslik.
4. Juda ozib ketmang. Nega: TVI 18,5 dan past va hayz buzilgan boʻlsa, aksincha, vazn qoʻshish homilador boʻlish imkoniyatini oshiradi.
5. Ichayotgan dori va vositalaringizni shifokorga ayting. Nega: qoʻllanma shifokorlarga ozdiruvchi ukollar, testosteron va anabolik steroidlar haqida soʻrashni tavsiya qiladi. Ular farzand koʻrishga yoki homiladorlikka taʼsir qilishi mumkin. «Bepushtlikni davolaydi» degan muqobil, yaʼni rasmiy davodan tashqari vositalarning foydasi esa yaxshi oʻrganilmagan.

Bu qadamlar oddiy, lekin bir kunlik ish emas. Qiyini — ularni oylab, oila dasturxoni yonida ham ushlab turish. Formula ilovasida ozish va qayta semirmaslikni shunday oʻrganasiz: qisqa dars, keyin hayotingizda sinab koʻradigan bitta kichik vazifa. Ilova bepushtlikni davolamaydi. Boshida u sogʻligʻingiz haqida soʻraydi: surunkali kasallik yoki dori boʻlsa, rejani shifokoringiz bilan kelishganingizni tasdiqlashni soʻraydi. Homiladorlikni rejalashtiryapsizmi va shifokoringiz ozishni maslahat berdimi? Unda App Store yoki Google Playʼdan «Formula — ozish ilovasi»ni yuklab oling.

Savolingiz boʻlsa — Telegramʼdagi yordam botiga yozing

Doktor Feruz YigitaliyevFormula ilovasi muallifi

TashMIʼda 10 yil oʻqigan: 6 yil asosiy taʼlim va 2 ta ordinatura. 2021-yildan semizlik va ozish bilan shugʻullanadi. Shu tajriba asosida Doktor Feruz metodi va Formula ilovasi yaratildi.

Doktor Feruz yoʻli

Manbalar

1. WHO. Infertility (fact sheet), 2025. who.int/news-room/fact-sheets/detail/infertility
2. NICE. Fertility problems: assessment and treatment (NG257), 2026. nice.org.uk/guidance/ng257
3. Best D, Avenell A, Bhattacharya S. How effective are weight-loss interventions for improving fertility in women and men who are overweight or obese? A systematic review and meta-analysis of the evidence. Hum Reprod Update, 2017. doi.org/10.1093/humupd/dmx027
4. Teede HJ va hamk. Recommendations from the 2023 international evidence-based guideline for the assessment and management of polycystic ovary syndrome. J Clin Endocrinol Metab, 2023. doi.org/10.1210/clinem/dgad463
5. Sermondade N va hamk. BMI in relation to sperm count: an updated systematic review and collaborative meta-analysis. Hum Reprod Update, 2013. doi.org/10.1093/humupd/dms050