Xurrak otish sababi va uyqu apnoesi: vazn bilan bogʻliqligi

Xurrak otish sababi baʼzan uyqu apnoesi boʻladi. Bunda uyquda tomoq muskullari boʻshashib, havo yoʻlini toʻsib qoʻyadi va nafas qisqa vaqtga toʻxtaydi. Xurrak bilan birga ertalab dam olmay tursangiz va kunduzi uyqu bossa — shunga eʼtibor bering. Ortiqcha vazn apnoeni koʻpaytiradi va ogʻirlashtiradi, ozish esa uni yengillashtirishi mumkin.

Kechasi yoningizdagi odam sizni turtib uygʻotadi: «Yana xurrak otyapsiz». Baʼzan esa qoʻrqib ketadi: «Nafasingiz toʻxtab qoldi-ku!» Ertalab charchab turasiz, ishda koʻzingiz yumilib ketadi. Bu oddiy xurrak emas, uyqu apnoesi boʻlishi mumkin. Vazn bunga qanday aloqador? Hozir oddiy qilib tushuntiraman.

Xurrak otish sababi nima?

Uyquda tomoq muskullari boʻshashadi. Baʼzi odamlarda shunda havo yoʻli torayadi yoki butunlay yopilib qoladi. Nafas susayadi yoki bir necha soniyaga toʻxtaydi.

Odam yarim uygʻonadi, yana nafas oladi — va bu tun boʻyi takrorlanadi.

Buni obstruktiv uyqu apnoesi deyishadi. «Obstruktiv» — yaʼni yoʻli toʻsilgan, «apnoe» — nafas toʻxtashi. U kuchli xurrakka sabab boʻlishi va uyquni boʻlib tashlashi mumkin.

Apnoe koʻp uchraydi, lekin koʻpincha aniqlanmay qoladi. Nafas toʻxtashini odatda odamning oʻzi emas, yonida yotgan kishi koʻradi.

Uyqu apnoesi qanday bilinadi?

Rasmiy qoʻllanmada sanalgan belgilar:

• xurrak;
• uyquda nafas toʻxtashi (buni yaqinlaringiz koʻradi);
• uyquda boʻgʻilib uygʻonish;
• uxlab turgandan keyin ham dam olmaganlik;
• ertalab bosh ogʻrigʻi;
• kunduzi sababsiz uyquchanlik va charchoq;
• kechasi siyishga turish;
• uyqu tez-tez boʻlinishi yoki uyqusizlik;
• xotira va diqqat susayishi.

Faqat xurrakning oʻzi tekshiruv uchun yetarli emas. Shulardan ikkitasi yoki koʻprogʻi boʻlsa, shifokorga boring.

Ortiqcha vazn apnoega qanday taʼsir qiladi?

Ortiqcha vazn — apnoega yoʻl ochadigan asosiy sabablardan biri. Semizlikda apnoe koʻproq uchraydi va ogʻirroq kechadi. U dori bilan ham tushmaydigan qon bosimi, 2-tip qandli diabet va yurak ritmi buzilishi bor odamlarda ham koʻp uchraydi.

Nega shunday? Javob kutilmagan joyda — tilda.

Semirganda yogʻ faqat qoringa emas, tilga ham yigʻilishi mumkin. Ayniqsa til ildiziga. Shunda til kattalashadi.

Chalqancha yotganingizda u tomoq orqasiga tushib qolishi mumkin. Tor yoʻlakka katta qop qoʻyilgandek, havo yoʻli torayadi.

Yaxshi xabar ham bor: ozganda til yogʻi ham kamayadi va nafas toʻxtashlari siyraklashadi.

Bir kuzatuvda vazn 10 foizga kamayganda nafas toʻxtashlari taxminan chorakka kamaygan. Yaʼni har toʻrt marta toʻxtash oʻrniga — uch marta.

Shuning uchun shifokorlar apnoesi bor har bir odamga ozishni maslahat beradi — yengil boʻlsin, ogʻir boʻlsin. Chekishni tashlash va spirtli ichimlikni kamaytirish ham shu maslahatga kiradi.

Qaysi shifokorga borish kerak?

Avval oilaviy shifokor yoki terapevtga borishingiz mumkin. U kerak boʻlsa somnolog (uyqu shifokori) yoki LOR (quloq-burun-tomoq shifokori)ga yoʻllaydi.

Tashxis uyqu tekshiruvi bilan qoʻyiladi. Koʻpincha uyda, tunda nafasni yozib oladigan asbob taqib yotasiz.

Kechiktirmang, agar:

• haydovchi boʻlib ishlasangiz yoki ishingiz doimiy hushyorlikni talab qilsa;
• homilador boʻlsangiz;
• yurak ritmi buzilishi, tunda yurak ogʻrigʻi yoki dori bilan ham tushmaydigan qon bosimi boʻlsa;
• yaqinda katta operatsiya qilinishi kerak boʻlsa.

Rulda uyqu bossa, bu sizga ham, boshqalarga ham xavfli. Buni shifokorga albatta ayting.

Apnoe yengil boʻlsa va kundalik hayotga xalaqit bermasa, odatda maxsus davolash kerak emas. Pastdagi odatlar uning ogʻirlashishining oldini olishga yordam beradi.

Belgilar hayotga xalaqit bersa yoki apnoe oʻrta va ogʻir boʻlsa, shifokor CPAP apparatini tavsiya qiladi. U uyquda niqob orqali havo berib, havo yoʻlini ochiq ushlab turadi.

Unga moslasha olmaganlarga maxsus ogʻiz moslamasi taklif qilinishi mumkin. U pastki jagʻni oldinga tutib turadi.

Xurrak davolash: nimadan boshlash kerak?

1. Yaqinlaringizdan soʻrang. Uyquda nafasingiz toʻxtaydimi, boʻgʻilasizmi? Nega: buni oʻzingiz emas, yoningizdagi odam koʻradi — bu shifokor uchun muhim maʼlumot.
2. Sekin, lekin barqaror oza boshlang. Nega: vazn 10 foizga kamayganda nafas toʻxtashlari taxminan chorakka kamaygan. Bir oylik qattiq diyeta emas, siz tashlab qoʻymaydigan odatlar kerak.
3. Uxlashdan oldin spirtli ichimlik ichmang. Nega: u tomoq muskullarini boʻshashtirib, nafas toʻxtashini koʻpaytiradi. Tinchlantiruvchi yoki uxlatadigan dori ichsangiz, oʻzingiz toʻxtatmang — shifokor bilan gaplashing.
4. Chekishni tashlang. Nega: tamaki tutuni havo yoʻlini yalligʻlantiradi va belgilarni kuchaytirishi mumkin.
5. Uyqu tartibini tuzating. Yetarli uxlang, kechqurun kofe, energetik kabi qoʻzgʻatuvchi ichimliklar ichmang. Xona tinch va qorongʻi boʻlsin, kunduzi koʻproq harakat qiling. Nega: apnoe uyquni shundoq ham boʻlib tashlashi mumkin — uni yana buzmang.

Bu qadamlarning eng qiyini — ozish va tashlangan vaznni qaytarmaslik, ayniqsa charchagan kunlarda. Formula ilovasida buni qisqa darslar bilan bosqichma-bosqich oʻrganasiz. Har darsdan keyin hayotingizda sinab koʻradigan bitta kichik vazifa boʻladi. Darslardan biri aynan kam uxlash va ovqat haqida. «Natijalar»dagi grafikda vazningiz qanday tushayotganini koʻrib borasiz. Ilova apnoeni davolamaydi: ozish rejasini ham, davolashni ham shifokoringiz bilan kelishasiz. Ozish va qayta semirmaslikni oʻrganmoqchi boʻlsangiz, App Store yoki Google Playʼdan «Formula — ozish ilovasi»ni yuklab oling.

Savolingiz boʻlsa — Telegramʼdagi yordam botiga yozing

Doktor Feruz YigitaliyevFormula ilovasi muallifi

TashMIʼda 10 yil oʻqigan: 6 yil asosiy taʼlim va 2 ta ordinatura. 2021-yildan semizlik va ozish bilan shugʻullanadi. Shu tajriba asosida Doktor Feruz metodi va Formula ilovasi yaratildi.

Doktor Feruz yoʻli

Manbalar

1. NICE. Obstructive sleep apnoea/hypopnoea syndrome and obesity hypoventilation syndrome in over 16s (NG202), 2021. nice.org.uk/guidance/ng202
2. Pedersen SD va hamk. Canadian Adult Obesity Clinical Practice Guideline: Pharmacotherapy for Obesity Management in Adults. Obesity Canada, 2025. obesitycanada.ca/wp-content/uploads/2025/08/11-Canadian-Adult-Obesity-CPG-Pharmacotherapy-2025-update.pdf
3. Kim AM va hamk. Tongue fat and its relationship to obstructive sleep apnea. Sleep, 2014. doi.org/10.5665/sleep.4072
4. Wang SH va hamk. Effect of weight loss on upper airway anatomy and the apnea–hypopnea index. The importance of tongue fat. Am J Respir Crit Care Med, 2020. doi.org/10.1164/rccm.201903-0692OC
5. Peppard PE va hamk. Longitudinal study of moderate weight change and sleep-disordered breathing. JAMA, 2000. doi.org/10.1001/jama.284.23.3015
6. Greger M. How Not to Diet. Flatiron Books, 2019.