Semizlik darajalari va tana vazn indeksi

Semizlik darajalari tana vazn indeksi bilan aniqlanadi. Bu son vazningiz boʻyingizga nisbatan qancha ekanini koʻrsatadi. Indeks 30 va undan yuqori boʻlsa — semizlik. U uch darajaga boʻlinadi. Lekin bitta son hamma narsani aytmaydi. Shuning uchun belni ham oʻlchash kerak.

Toʻyda bir qarindoshingiz «Toʻlishibsiz-ku» deydi. Boshqasi «Yoʻq, joyidasiz» deydi. Qaysi biriga ishonasiz? Bunga koʻz chamasi emas, oddiy hisob javob beradi. Uni telefoningizdagi kalkulyatorda oʻzingiz qilasiz. Hozir oddiy qilib tushuntiraman.

Ortiqcha vazn hisoblash: tana vazn indeksi formulasi

Tana vazn indeksini shifokorlar TMI yoki BMI deb ham yozadi. Uni topish oson:

Indeks = vazn (kg) ÷ (boʻy × boʻy)

Boʻy metrda yoziladi: 165 sm — bu 1,65 m.

Misol: vazn — 85 kg, boʻy — 1,65 m.

1. Boʻyni boʻyga koʻpaytiring: 1,65 × 1,65 = 2,72.
2. Vaznni shu songa boʻling: 85 ÷ 2,72 ≈ 31,2.

Indeks 31,2 chiqdi. Bu — semizlikning 1-darajasi. Xoʻsh, boshqa sonlar nimani bildiradi?

Semizlik darajalari: qaysi son nimani bildiradi

Kanada va Angliya shifokorlarining rasmiy qoʻllanmalarida kattalar shunday guruhlarga boʻlinadi:

• 18,5 dan past — vazn kam;
• 18,5–24,9 — sogʻlom vazn;
• 25–29,9 — ortiqcha vazn;
• 30–34,9 — semizlik, 1-daraja;
• 35–39,9 — semizlik, 2-daraja;
• 40 va undan yuqori — semizlik, 3-daraja.

Angliya qoʻllanmasida yana bir gap bor. Baʼzi xalqlarda chegara pastroq olinadi. Bular — ota-bobosi Osiyo yoki Yaqin Sharqdan boʻlgan odamlar. Yana ota-bobosi Afrikadan boʻlgan qora tanli odamlar. Ularda qand va yurak kasalliklari xavfi pastroq indeksda boshlanadi. Shuning uchun ularda ortiqcha vazn 23 dan, semizlik esa 27,5 dan boshlanadi. Oʻzbeklar bu roʻyxatda alohida aytilmagan.

Ortiqcha vazn bizda koʻp uchraydi. 2019-yilda Oʻzbekistonda 18–69 yoshli kattalarni tortib, oʻlchab chiqishgan. Buni Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti usulida qilishgan. Ularning yarmidan koʻpida — 56,4 foizida — vazn meʼyordan ortiq chiqqan. Semizlik esa 23,5 foizida boʻlgan. Yaʼni toʻyda yonma-yon oʻtirgan har toʻrt kishidan deyarli birida.

Vazn indeksi nimani koʻrsatmaydi?

Indeks faqat ogʻirlikni biladi. Oshxonadagi ikkita bir litrli bankani koʻz oldingizga keltiring. Biriga yogʻ solingan, biriga mushak. Hajmi bir xil. Lekin mushakli banka ogʻirroq. Tarozi esa banka ichida nima borligini koʻrmaydi.

Shuning uchun:

• mushagi koʻp odamda, masalan, kurashchida indeks yuqori chiqib, aldashi mumkin;
• 65 yoshdan keyin indeksga ehtiyot boʻlib qaraladi;
• homiladorlikda bu oʻlchov ishlatilmaydi;
• «sogʻlom» indeksda ham qorinda yogʻ koʻp boʻlishi mumkin.

Qoʻl-oyogʻi ingichka, qorni esa oldinga chiqqan odamni koʻrgansiz. Qorin ichidagi yogʻ 2-tip qandli diabet, qon bosimi va yurak kasalliklari xavfini oshiradi. Bu yogʻni tarozi emas, bel koʻrsatadi.

Qoida oddiy: belingiz boʻyingizning yarmidan kichik boʻlsin. Boʻyingiz 160 sm boʻlsa, belingiz 80 sm dan kichik boʻlgani yaxshi. Angliya qoʻllanmasi bu qoidani indeksi 35 dan past hamma kattalarga tavsiya qiladi. Qaysi millatdan boʻlishingizning farqi yoʻq.

Yana bir gap. Indeks 30 chiqdi degani hali tashxis emas. Kanada qoʻllanmasida semizlik shunday tushuntiriladi: bu — ortiqcha yogʻ sogʻliqqa zarar bera boshlagan surunkali kasallik. Zarar bormi-yoʻqmi — buni shifokor baholaydi.

Qachon shifokorga borish kerak?

• Indeksingiz 18,5 dan past boʻlsa.
• Indeksingiz 30 dan yuqori boʻlsa yoki belingiz boʻyingizning yarmidan katta boʻlsa. Bosim, qand va xolesterinni tekshirtiring.
• Sababsiz tez ozsangiz yoki tez semirsangiz.
• Homilador boʻlsangiz. Bu oʻlchovlar siz uchun emas, vazningizni shifokor kuzatadi.
• Oʻlchov sizda kuchli xavotir uygʻotsa yoki ovqatni keskin cheklay boshlasangiz.

Nima qilish kerak

1. Ertalab oʻlchang — hojatdan keyin, nonushtadan oldin. Nega: kechagi ovqat va suv sonni chalgʻitmaydi.
2. Indeksingizni hisoblang. Nega: qaysi guruhda ekaningizni bilasiz.
3. Belingizni oʻlchab, boʻyingizga boʻling. Nega: indeks koʻrmaydigan qorin yogʻini shu son koʻrsatadi.
4. Sonlarni yozib qoʻying va bir oydan keyin takrorlang. Nega: bir kungi son emas, qaysi tomonga ketayotgani muhim.
5. Sonni hukm deb qabul qilmang. 165 sm boʻyda bir darajani tushirish uchun taxminan 14 kilo ozish kerak. Lekin foyda ancha oldin boshlanadi. Nega: Amerika shifokorlari qoʻllanmasida yozilishicha, vaznning 3–5 foizini tashlash ham qandni yaxshilaydi. Qondagi yogʻlar kamayadi, 2-tip diabet xavfi pasayadi. 100 kilolik odam uchun bu atigi 3–5 kilo.

Oʻlchash qiyin emas. Qiyini — har oy eslash va sonlarni yoʻqotmaslik: daftarga yozasiz, keyin daftar topilmaydi. Formula ilovasida buning uchun «Oʻlchovlar» boʻlimi bor — belni qanday oʻlchashni ilovaning oʻzi koʻrsatadi. Vazningizni yozib borsangiz, «Natijalar»da u grafik boʻlib chiziladi. Shunda bitta son emas, butun yoʻl koʻrinadi. Ozish va qayta semirmaslikni bosqichma-bosqich oʻrganmoqchi boʻlsangiz, App Store yoki Google Playʼdan «Formula — ozish ilovasi»ni yuklab oling.

Savolingiz boʻlsa — Telegramʼdagi yordam botiga yozing

Video

Ozishni boshlashdan oldin nimalarni bilib olish kerakligini shu videoda oddiy qilib tushuntirganman.

YouTube · Ozishdan Avval Buni Koʻrishingiz Kerak

Doktor Feruz YigitaliyevFormula ilovasi muallifi

TashMIʼda 10 yil oʻqigan: 6 yil asosiy taʼlim va 2 ta ordinatura. 2021-yildan semizlik va ozish bilan shugʻullanadi. Shu tajriba asosida Doktor Feruz metodi va Formula ilovasi yaratildi.

Doktor Feruz yoʻli

Manbalar

1. NICE. Overweight and obesity management (NG246), 2025. nice.org.uk/guidance/ng246
2. Wharton S. va hamk. Obesity in adults: a clinical practice guideline (Obesity Canada). CMAJ, 2020. doi.org/10.1503/cmaj.191707
3. Jensen MD va hamk. 2013 AHA/ACC/TOS Guideline for the Management of Overweight and Obesity in Adults. Circulation, 2014. doi.org/10.1161/01.cir.0000437739.71477.ee
4. Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi, JSST Yevropa mintaqaviy byurosi. Oʻzbekistonda yuqumsiz kasalliklar xavf omillari: STEPS tadqiqoti, 2019 (hisobot rus tilida), 2022. cdn.who.int/media/docs/default-source/ncds/ncd-surveillance/data-reporting/uzbekistan/uzb_steps_2019_report_ru.pdf
5. Doktor Feruz. «Ozishdan avval buni koʻrishingiz kerak», YouTube, 2023. youtu.be/_ZXHDu3UcLM