Ozdiruvchi ukollar: kimga va qachon

Ozdiruvchi ukollar — semaglutid, tirzepatid kabi dorilar — rostdan ishlaydi. Ular ishtahani kamaytiradi va odam kamroq yeydi. Lekin ular faqat retsept bilan yoziladi: shifokor tekshirib, mos deb topgan odamga va oʻz kuzatuvida. Ukol toʻxtatilsa, vazn koʻpincha qaytadi. Shuning uchun dori bilan birga ovqat va harakat odatlari ham kerak.

Toʻyda bir tanishingizni koʻrasiz — ancha ozib ketibdi. «Ukol olyapman, ishtaham yoʻq», deydi. Ertasiga telefonda «Ozempik sotiladi» degan eʼlon chiqadi. Shoshilmang. Bu ukol kimga mos, kimga xavfli — hozir oddiy qilib tushuntiraman.

Ozdiruvchi ukollar qanday ishlaydi?

Semaglutid ishtahani kamaytiradi va toʻqlikni uzoqroq ushlab turadi. Siz kamroq yeysiz, tana esa yetishmagan quvvatni yogʻ zaxirasidan oladi.

«Ukol yogʻni eritadi» degan gap notoʻgʻri. U kamroq yeyishga yordam beradi, yogʻ shuning uchun kamayadi.

Katta sinovda ikkala guruh ham ovqat va harakatini oʻzgartirgan. Bir guruhga semaglutid, ikkinchisiga dorisiz «soxta» ukol qilingan. 68 haftada, yaʼni bir yilu toʻrt oyda, vazn oʻrtacha 14,9 foizga kamaygan. Dorisiz «soxta» ukol olganlarda esa 2,4 foizga.

100 kilolik odam uchun bu taxminan 15 kilo degani. Lekin bu oʻrtacha raqam. Har 100 kishidan taxminan 14 tasi vaznining 5 foizini ham yoʻqotmagan.

Semaglutid kimga yoziladi?

Shifokor avval tana vazn indeksini (TMI) koʻradi. TMI — vazningiz boʻyingizga nisbatan qanchaligini koʻrsatadigan son.

Angliya qoʻllanmasida semaglutid TMI 35 va undan yuqori odamga yoziladi. Bunda vazn bilan bogʻliq kamida bitta kasallik ham boʻlishi kerak. TMI 30–35 boʻlsa, qoʻshimcha mezonlar kerak. Osiyo xalqlari uchun bu chegaralar odatda 2,5 birlik past olinadi.

Angliyada bu ukol mutaxassis xizmatida, koʻpi bilan 2 yil beriladi. Olti oyda vaznning 5 foizi ham ketmasa, shifokor davom ettirish kerakmi — qayta koʻradi. Kanada qoʻllanmasida chegara pastroq: TMI 30 dan, vazn bilan bogʻliq kasallik boʻlsa — 27 dan.

Bu dorilar homiladorlikda, homiladorlikka tayyorlanayotganda va emizish davrida berilmaydi. Oshqozon osti bezi ilgari yalligʻlangan boʻlsa, mos kelmasligi mumkin. Tirzepatid olayotganda homiladorlikdan saqlovchi tabletka ichsangiz, shifokorga ayting. Tabletka yomonroq himoya qilishi mumkin.

Ozempik va semaglutid — farqi nima?

Semaglutid — dori moddasining nomi. Angliya sogʻliqni saqlash xizmati (NHS) yozishicha, semizlikni davolash uchun u «Wegovy» nomi bilan chiqariladi. 2-tip qand kasalligi uchun esa «Ozempic» (Ozempik) va «Rybelsus» nomlari bilan. Yaʼni «Ozempik» — qand kasalligi dorisining nomi.

Bu dorilarga talab katta, shuning uchun soxtalari ham koʻpaygan. Telefondagi oʻsha eʼlonni eslang. Angliyaning dori nazorati idorasi ogohlantiradi: ukolni goʻzallik saloni, ijtimoiy tarmoq yoki shifokor koʻrigisiz sotuvchidan olmang. Suv bilan aralashtiriladigan kukun shaklidagi flakonlar ruxsat etilmagan va xavfli. Soxta ukollardan jiddiy nojoʻya taʼsirlar boʻlgan.

Nojoʻya taʼsirlari qanday?

Koʻp uchraydiganlari — koʻngil aynishi, qusish, ich qotishi yoki ketishi, charchoq, soch toʻkilishi. Ular koʻpincha dori miqdori oshirilgan haftalarda boʻladi va keyin kamayadi.

Kam boʻlsa ham, jiddiylari bor: oshqozon osti bezining yalligʻlanishi, allergiya, koʻzning toʻsatdan koʻrmay qolishi. Boshqa qand dorilari bilan birga qand tushib ketishi ham mumkin. Spirtli ichimlik koʻngil aynishi va qusishni kuchaytiradi.

Ukol toʻxtatilsa nima boʻladi?

Bir sinovda odamlar semaglutidni 68 hafta oldi va vaznining oʻrtacha 17 foizini yoʻqotdi. Keyin dori ham, ovqat-harakat dasturi ham toʻxtatildi. Bir yildan keyin ular yoʻqotgan vaznining taxminan uchdan ikki qismini qaytarib oldi. 30 kilo ozgan odam uchun bu taxminan 20 kilo. Qand, bosim kabi koʻrsatkichlardagi foyda ham ortga qaytdi.

Shuning uchun Kanada qoʻllanmasi bu dorilarni uzoq muddatli davo deydi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti ham dorining oʻzi muammoni hal qilmasligini aytadi. Sogʻlom ovqat, harakat va shifokor yordami ham kerak.

Ukolni finish chizigʻi deb oʻylamang. Dori tugadi deb eski dasturxonga qaytsangiz, vazn ham qaytadi. Dori — haqiqiy davo. Uni «kimyo» deb rad etish ham, yagona yechim deb bilish ham xato.

Qachon shifokorga borish kerak?

• Qorin yoki belda qattiq, oʻtmaydigan ogʻriq boʻlsa — darhol 103 yoki 112. Shifokor koʻrmaguncha keyingi ukolni qilmang.
• Tomoq yoki til shishsa, nafas qiyinlashsa — darhol 103 yoki 112.
• Koʻzingiz toʻsatdan koʻrmay qolsa yoki keskin xiralashsa — shu zahoti shifokorga yoki kasalxonaga boring.
• Qusish toʻxtamasa yoki suv icha olmasangiz — shu kuniyoq shifokorga boring.
• Homilador boʻlib qolsangiz — darhol shifokoringizga ayting.
• Ukolni notanish joydan olgan boʻlsangiz va oʻzingizni yomon his qilsangiz — ukolni olib, shifokorga boring.

Nima qilish kerak

1. Ukolni faqat shifokor koʻrigidan keyin, retsept bilan va dorixonadan oling. Nega: dori sizga mosmi — buni tekshiruv koʻrsatadi.
2. Dori miqdorini oʻzingiz oshirmang va birdan toʻxtatmang. Nega: nojoʻya taʼsirlar kuchayishi, qand kasalligida esa qand koʻtarilishi mumkin.
3. Ishtaha kam boʻlsa ham ovqatni tashlamang. Har ovqatda oqsilli taom boʻlsin, kuch mashqlarini ham qiling. Nega: tez ozganda yogʻ bilan birga mushak ham ketishi mumkin.
4. Dori ishlab turgan paytda odat quring. Nega: Angliya qoʻllanmasi dori toʻxtatilayotganda vaznni saqlashga yordam berishni tavsiya qiladi. Bu yordamning asosi — ovqat va harakat odatlari.
5. Operatsiya yoki tish davolashdan oldin ukol olayotganingizni ayting. Nega: narkoz yoki tinchlantiruvchi dori berilsa, shifokor buni bilishi kerak.

Ukol ishlab turganda kam yeyish osonroq. Qiyini — ukol tugagandan keyin: dasturxon, mehmondorchilik va kechki choy yana oʻsha-oʻsha boʻladi. Ukol kerakmi — buni shifokoringiz hal qiladi. Formula ilovasi esa dorining oʻrnini bosmaydi. U birinchi kundan ozish va qayta semirmaslik odatlarini oʻrgatadi — ular dori bilan ham, dorisiz ham kerak. Dori ichsangiz yoki ukol olsangiz, ilova boshidayoq «Shifokoringiz bilan kelishganingizni tasdiqlang» deb soʻraydi. Shu odatlarni oʻrganmoqchi boʻlsangiz, App Store yoki Google Playʼdan «Formula — ozish ilovasi»ni yuklab oling.

Savolingiz boʻlsa — Telegramʼdagi yordam botiga yozing

Doktor Feruz YigitaliyevFormula ilovasi muallifi

TashMIʼda 10 yil oʻqigan: 6 yil asosiy taʼlim va 2 ta ordinatura. 2021-yildan semizlik va ozish bilan shugʻullanadi. Shu tajriba asosida Doktor Feruz metodi va Formula ilovasi yaratildi.

Doktor Feruz yoʻli

Manbalar

1. NICE. Overweight and obesity management (NG246), 2025. nice.org.uk/guidance/ng246
2. Pedersen S. va hamk. Pharmacotherapy for obesity management in adults: 2025 clinical practice guideline update. CMAJ, 2025. doi.org/10.1503/cmaj.250502
3. Wilding J. va hamk. Weight regain and cardiometabolic effects after withdrawal of semaglutide: the STEP 1 trial extension. Diabetes, Obesity and Metabolism, 2022. doi.org/10.1111/dom.14725
4. NHS. Semaglutide, 2026. nhs.uk/medicines/semaglutide
5. MHRA. GLP-1 medicines for weight loss and diabetes: what you need to know, 2026. gov.uk/government/publications/glp-1-medicines-for-weight-loss-and-diabetes-what-you-need-to-know/glp-1-medicines-for-weight-loss-and-diabetes-what-you-need-to-know
6. WHO. WHO issues global guideline on the use of GLP-1 medicines in treating obesity, 2025. who.int/news/item/01-12-2025-who-issues-global-guideline-on-the-use-of-glp-1-medicines-in-treating-obesity